replika telefonlar ve modern islam
evet sizlere bugün yine ben yine replika telefonlar diyoruzki Eski âlimlerce nefsi km'veüer denen sübjektif ilim sebepleri, "mahsûsat” (sensibJe) ile “makûlât” (intelligibl^ denen varlık alanlarını algılamaya yarayan hiss-i selim ile akıldır (İzmirli 1981: 33-37). Ancak bu ikisi arasında çeşitli ara alanlar ve bunları tanımak için de “zahir” ve "batın” olarak ayrı nefsi kuvvetler^" ve bir de bunları birleştiren bir ana araç vardır. Kadim bilgelikte bu, “nefs-i nâtıka" olarak adlandırılan “kalp”tir. Bu ruhani varlık, insanın hakikatidir: ruh (spirit) onun içini, Türkçede can dediğimiz hayvani nefs [soul) ise onun dışını temsil eder. İnsan, kalple irade ve sorumluluk kazanır. Kalp, her ikisiyle de bir yönden ilgili olarak ruhu, nefse yakın bir dereceye indirir. Nefse yakın yöne göğüs {şadı), ruha yakın yöne de gönül (fuâd) denir. Türkçedeki “Akıl vezirdir, gönül padişah” atasözünün de anlattığı gibi gönül, insanın akıl ile duygularını
birleştiren “aldeden kalb”i temsil eder. Yaygın görüşe göre abl, kalbin beyinde yer alan zahirî, iyiyi kötüden ayırmaya yarayan bir hassa kabul edilen vicdan ise batini kuvvetini oluşturur (Cürcânî 2003: 228, 259, 335). Buna göre kalbin doğrudan doğruya idrak ettiği şeylere de vicdâniyatdenmiştir (Kara 2001: 323-4).
Batı’da ortaçağlardan itibaren parçalanan dünyanın kutsallığını yitirişine paralel olarak gönül de parçalanmaya uğramıştır. Weber’in modernliğin krizini karakterize etmek için kullandığı dünyanın büyüsünün bozulması {disenchantment of the vvorld) deyimi, yalnızca dünyaya bü-yü/anlam bahşeden “kutsal gökkubbe”nin (Berger 1969) buharlaşması anlamına gelmez; asıl kaybolan, o kutsal gökkubbeyi inşa eden kalbin
birliğini temsil eden gönüldür. Bu dönüşüm, Kilisenin makuliyet den kaynaldanıyordu. Aklı horlayan Kilisenin “hikmeti kendinden kul’’ dindarlığına tepki olarak Descartes gibi filozoflar tarafından aj vurgunun zamanla kalbin parçalanmasına yol açması mukadderdi. dınlanma ile gönlün aleyhine işleyen bu süreç daha da hızlandı.
Bu akıntıya karşı duran Rousseau ile kafaya karşı kalp kendine gelmjş ti. Artık akıl rehber, yeni dünyanın mimarı olmayacaktı; duygu ve hiskf yeni bir dünya kurmak için nasıl birlikte çalışacaklarını bize anlatacaklar, dı (Brinton 1963; 310). Rousseau (1991: 286-9o)’nun, Kant’m okumak için hayatında ilk kez günlük programını bozacak kadar ilgisini çeken kitabının kahramanı Emildm ağzından söyledikleri, “vicdan’’ını kaybet-miş bir dünyaya verilmiş manifesto gibidir: "Vicdan, nefsin, tutkular, bedenin sedasıdır (...) Çoğu kez akıl bizi aldatır (...) Fakat vicdan asla aldatmaz; o, insanın gerçek rehberidir. İçgüdü, beden açısından neyse, o da nefis açısından öyledir. Vicdana tâbi olan tabiata itaat eder ve yoldan çıkmaktan korkmaz (...) Nefislerin derinliklerinde, vicdan dediğim, içidn bir adalet ve fazilet prensibi vardır ki ona göre, kendi düsturlanmıza rağmen biz, kendimizin ve başkalarının eylemlerini iyi ve kötü diye yargılarız (...) Vicdan! Vicdan! İlahî içgüdü, ölmez ve ilahi seda; cahil ve sınırlı, fakat zeki ve hür olan bir varlığın kesin kılavuzu, insanı Allah’a benzer kılan hayır ve şerrin şaşmaz hâkimi; insanın tabiatının kemalini ve amellerinin ahlakiliğini sağlayan sensin. Sen olmasan kendimde beni hayvanların üstüne yükseltecek hiçbir şey hissetmem. ”
replika telefonlar Abduh’un Rousseau’nun Emile kitabından etkilenme ihtimalinden söz etmiştik. Bu etkiyi vicdan konusunda da görmek mümkündür: "Allah'ın nurunu tamamlayacağı yolundaki vaadini gerçekleştirinceye ve din bilimin elinden tutuncaya ve onlar hem akıl, hem de kalbi düzeltmete işbirliği yapıncaya kadar dünya hayatı sona ermeyecektir. "Abduh (1980: III/332-4, 379), doğruyu bulmada akıl ile vicdan arasında işbirliği öngörür. “Selim veya sadık vicdan ile sahih ilim” daima birbirini destekler, insan ikiye ayrılmadığı sürece aralarında bir ihtilafın çıkması mümkün değildir. Abduh’un böylece İslam’da uyumu öngörülen “sarih akıl ile sahih nakil ve sadık haber” kavramlarını dönüştürdüğü gözlenir. Ona göre mükemmel din, ilim ve zevk (bilme ve tatma), akıl ve kalp, burhan ve iz’ân, fikir ve vicdana dayanır. Ancak burada önemli olan, vicdank neyin kastedildiğidir. Çünkü modern dünyada akleden kalbin parçalan- j masıyla vicdan da aslî anlamını kaybetmiştir. Antik Yunan felsefesin^
İSLAM'DA MODERNLEŞME K- 573
replika telefonlar özümseyen İslam geleneğine göre, iyiyi kötüden ayırmaya yarayan ölçüt l^jnisdâk, criterion), Namık Kemal (Tansel 1967; IV/644)’in de voırguladı-p gibi, şer’dir; vicdan ise bunun aracı veya temelidir. Nitekim Cenab-ı peygamber (S. A. S.)’in ünlü "Müftüler sana fetva verse de kalbinden fetva al" (Müttakî 2004: X/i09) sözüyle kastettiği bu inanmış kalptir. Oysa modern dünyada vicdan, kalbin gerek kendisi, gerekse de süreçlerini idrak etmesi anlamına gelen cofi5c/e/7ce(şuur-bilinç) kavramına indirgenerek psikolojinin konusu haline gelmiştir (Kara 2001: 324).
Abduh (1980: Ill/333-34)’un savunduğu da bu, modern, psikolojik anlamda vicdandır. O, aslında batini kuvvetini oluşturan vicdanı kalp ile Özdeşleştirir. Entelektüellerin^'^ ittifakına göre, öz-varlığı, sevinci, hüznü, gazabı, acı ve elemi fark etme gibi batini hisle (vicdan veya kalp) müşahedeler, aklî burhanın {radona! dernonstration) ilkelerindendir. Ona göre akıl ile vicdan arasında, -psikolojik karakterinden dolayı- ancak ruh hastalıkları durumunda arızî bir ihtilaf çıkabilir. Bu bakımdan biri aklen zararlı gördüğü bir işi vicdanına uyarak işlediği veya aklen kesin menfaat gördüğü bir işten vicdanına uyarak yüz çevirdiği takdirde ikisinin çeliştiği anlamına gelmez. Bu zahiri çelişki, ya yanlış veya eksik bilgiye dayalı bir imajın veya vicdanın yerini alan alışkanlık, vehim gibi önyargıların insanı yanıltmasından kaynaklanır. Abduh’a göre. Görüldüğü gibi o, ahlakî davranışları, vicdana yön veren aşkın dinî-ahlakî değerler manzumesi değil, faydacılığın dayandığı İskoç Aydınlanmasının ürünü psikolojik ahlak teorisiyle açıklar. Böylece hüsn ve kubh ile ilgili görüşlerinde de dile getirdiği ve Osman Amin (1955: 142)’in de dikkat çektiği gibi Comte’un tasavvur ettiği şekilde bilimsel-felsefi ilkelere dayalı bir (Chadwick 2000: 232) pozitif ahlaka yönelir.replika telefonlar sundu..
